ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ‘ਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ : ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ •ਅਭਿਨਵ

1

ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੇ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰਲਸ ਬੇਤੇਲਹਾਇਮ ਦਾ ਨਾਂ ਬਹੁ-ਚਰਚਿਤ ਹੈ। ਬੇਤਲਹਾਇਮ ਨੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ‘ਤੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਚੇ-ਗੁਏਰਾ, ਪਾਲ ਸਵੀਜ਼ੀ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਕਈ ਹੋਰ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨਾਲ਼ ਬਹਿਸਾਂ ‘ਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋ ਰਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਕਿ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਬੇਤੇਲਹਾਇਮ ਦਾ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਉਸਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਅਹਿਮ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੌਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਤੇਲਹਾਇਮ ਨੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ‘ਤੇ ਜੋ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ‘ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਰਾਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਾਤਸਕੀਪੰਥ, ਖੁਰਸ਼ਚੇਵੀ ਸੋਧਵਾਦ, ਅਲਥੂਸਰਵਾਦੀ ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ, ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ-ਸੰਘਵਾਦ, ਕੀਨਸੀ “ਮਾਰਕਸਵਾਦ”, ਬੁਖਾਰਿਨਵਾਦ ਅਤੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਉਹਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਕਲੀ-ਮਾਉਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਚਾਰਲਸ ਬੇਤੇਹਾਇਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਰੀਕਾਕਾਰ ‘ਤੇ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ‘ਚ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਅਸਰ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਹੀਗੇਲੀ ਵਿਚਾਰਵਾਦ, ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ, ਮਕਾਨਕੀਵਾਦ ਅਤੇ ਅੰਤਰਮੁਖਤਾਵਾਦ ਦਾ। ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਧਰਾਤਲ ‘ਤੇ ਬੇਤੇਲਹਾਇਮ ‘ਤੇ ਵਿਚਾਰਵਾਦ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਦੇ ਅਸਰ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਕਦੇ ਅਸੀਂ ਤ੍ਰਾਤਸਕੀਪੰਥ, ਖੁਰਸ਼ਚੇਵੀ ਸੋਧਵਾਦ ਅਤੇ ਕੀਨਸੀ “ਮਾਰਕਸਵਾਦ” ਦੇ ਸਿਰੇ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕਦੇ ਬੁਖਾਰਿਨਪੰਥ ਅਤੇ ਨਕਲੀ-ਮਾਉਵਾਦ ਦੇ ਸਿਰੇ ‘ਤੇ…

ਪੂਰਾ ਪਡ਼ਨ ਲਈ ਕਲਿਕ ਕਰੋ…

“ਪਰ੍ਤੀਬੱਧ”, ਅੰਕ 26, ਜਨਵਰੀ 2016 ਵਿਚ ਪਰ੍ਕਾਸ਼ਿ

ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ : ਇੱਕ ਪਿਛਲਝਾਤ •ਦੀਪਾਇਨ ਬੋਸ

3

1967-71 ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਬੁਰਜੂਆ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸੋਧਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਨਫ਼ਰਤ ਯੋਗ ਆਰਥਿਕਤਾਵਾਦੀ-ਟ੍ਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਵਾਦੀ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਭਾਰਤੀ ਮਜ਼ੂਦਰ ਜਮਾਤ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿੱਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਜੋ ਪਰਲੋਕਾਰੀ ਭਾਵਨਾ ਅੰਗੜਾਈ ਲੈ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਤਿੱਖੇ ਘੋਲ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਜੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲੈ ਸਕੀ ਅਤੇ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੌਕੇ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣ ਤੋਂ ਉੱਕ ਗਈ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਾਰਨ ”ਖੱਬਾ” ਮਾਅਰਕੇਬਾਜ਼ ਕੁਰਾਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਅਤੇ ਆਗੂ ਚਾਰੂ ਮਜੂਮਦਾਰ ਸਨ…

ਪੂਰਾ ਪਡ਼ਨ ਲਈ ਕਲਿਕ ਕਰੋ…

“ਪਰ੍ਤੀਬੱਧ”, ਅੰਕ 26, ਜਨਵਰੀ 2016 ਵਿਚ ਪਰ੍ਕਾਸ਼ਿ

ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦਾ ਸੰਕਟ, ਸਾਮਰਾਜੀ ਸ਼ਾਜਸ਼ਾਂ ਤੇ ਸਾਡਾ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮਾਂ •ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ

4

ਪਿਛਲੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦਾ ਖਿੱਤਾ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸੁਰਖੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਗ੍ਰਸਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਸੰਕਟ ਸਬੰਧੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਰਿੱਤਰਗਤ ਸੁਭਾਅ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਖੇਤਰੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਪੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾ ਸੰਕਟ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦਾ ਨਾਂ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫਿਲਸਤੀਨ ਅਤੇ ਇਜਰਾਇਲ ਦੇ ਝਗੜੇ ਦਾ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਲਸਤੀਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁਕਤੀ ਸੰਗ੍ਰਾਮ, ਇਜਰਾਇਲ ਦੀ ਫਾਸਿਸਟ ਜਾਇਨਵਾਦੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਠੰਡੀ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸਾਜਸ਼ਾਂ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਮਰਾਜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖਜਾਨਿਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਮੰਡੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਇਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਪਿਛਾਂਹ ਖਿੱਚੂ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ਼ੀ ਭੁਗਤ ਅਤੇ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ, ਰਾਜਪਲਟੇ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਅੱਜ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੋਂ ਨਿਖੇੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ‘ਚ ਦੇਸੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਵੀ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਸਰਮਾਏ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਦੇ ਮਹਾਂਸੰਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਇਸ ਉੱਚੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼, ਸਾਡੇ ਵਰਤਮਾਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਅੱਜ ਵੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਚੀਜਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਚੌਖਟੇ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੀ, ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹੈ…

ਪੂਰਾ ਪਡ਼ਨ ਲਈ ਕਲਿਕ ਕਰੋ…

“ਪਰ੍ਤੀਬੱਧ”, ਅੰਕ 26, ਜਨਵਰੀ 2016 ਵਿਚ ਪਰ੍ਕਾਸ਼ਿ

ਸੂਫੀ ਧਾਰਾ •ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਹਿੰਸਰਾ

8

ਏਸ ਦੇਸੀ ਸੱਭਿਆਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਤਾ (ਜਾਂ ਅਰਬਸੱਤ੍ਹਾ ਦੀ ਅਦੂਲਤਾ) ਨਾਲ ਦੇਸੀ ਸੁਲਤਾਨੀਆਂ ਬਣਨ ਦੀ ਪੈ ਤੁਰੀ ਪਿਰਤ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੇ ਏਸ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਦੇਸਾਂ ਦੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਸੀ ਸੁਲਤਾਨ ਸ਼ਰਾਅ ਪ੍ਰਸਤੀ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਇੱਕ ਤਾਂ ਸੁਲਤਾਨ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਦੇ ਜਾਇਦਾਦੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਉਪਜ ਸਨ। ਦੂਸਰੇ; ਉਹ ਅਰਬ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ। ਤੀਸਰੇ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਦੀਆਂ ਗੈਰ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਕਤੀਆਂ (ਲੋਕਾਂ) ਨਾਲ ਵੀ ਵਰਤਣਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਸਤਾਨ ਅੰਦਰ-ਇਸਲਾਮ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਛੇ ਸੌ ਸਾਲ ਦੇ ਲੰਮੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਾ ਸਕਿਆ। ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੋੜ ਸੀ, ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਏ ਤੇ ਨਾ ਹੋ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜੀ ਤੇ ਸਿਆਸੀ (ਧਰਮੀ) ਨਿਸਚਿਆਂ ਨਾਲ ਰਵਾਦਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ। ਏਸ ਪਦਾਰਥਕ ਲੋੜ ਦੀ ਇਹ ਅਧਿਆਤਮਕ ਲਾਈਨ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਨੇ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੀ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਿਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸੂਫ਼ੀ ਨੇ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨਿਆ ਹੈ :

ਕਾਅਬਾ ਨ ਸਹੀ ਬੁਖਤਾਨਾ ਸਹੀ
ਤੁਝੇ ਢੂੰਡ ਹੀ ਲੇਂਗੇ ਕਹੀਂ ਨ ਕਹੀਂ।

ਪੂਰਾ ਪਡ਼ਨ ਲਈ ਕਲਿਕ ਕਰੋ…

“ਪਰ੍ਤੀਬੱਧ”, ਅੰਕ 26, ਜਨਵਰੀ 2016 ਵਿਚ ਪਰ੍ਕਾਸ਼ਿ

ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ (1173-1265) •ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਹਿੰਸਰਾ

9

ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਪੰਜਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮੰਨੀ-ਪ੍ਰਮੰਨੀ ਲੋਕ ਪਿਆਰੀ ਹਸਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਨਿਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਉਚਤਮ ਪੰਜਾਂ ਪੀਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖਵਾਜਾ ਖਿਜ਼ਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਸਰੇ ਨੰਬਰ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਪੀਰ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਵੇਲ਼ੇ ਦੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਰਦਾਰੀਆਂ ਵਾਲ਼ੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੱਛਮ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕਬੀਲਦਾਰੀ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਫਿਊਡਲ ਪੌੜੀ ਚਾੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਿਣੀਆਂ ਤੇ ਕਰਨੀਆਂ ਨੇ ਬੜਾ ਉੱਘਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਰਗੰਜ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ਅਫਗਾਨੀ ਤਲਵਾਰਾਂ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕੀਆਂ। ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਮੱਧਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਗਏ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਏਸੇ ਲੀਹੇ ਤੋਰਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਰਪੇਸ਼ ਸੀ। ਏਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੇ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਆਦਿ ਗਰੰਥ ਵਿੱਚ ਦਰਜ਼ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਪਾਠ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ…

ਪੂਰਾ ਪਡ਼ਨ ਲਈ ਕਲਿਕ ਕਰੋ…

“ਪਰ੍ਤੀਬੱਧ”, ਅੰਕ 26, ਜਨਵਰੀ 2016 ਵਿਚ ਪਰ੍ਕਾਸ਼ਿ

ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜੁਆਬ •ਮਿਖਾਈਲ ਲਿਫ਼ਸ਼ਿਤਜ਼

10

ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਬੁੱਝ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਸਮੀਖਿਅਕ, ਲੋਟੂ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਸੌੜੇ, ਮਾਮੂਲੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਓਨਾ ਹੀ ਉਹ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸਹੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਾਰਤੱਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੀ ਜਮਾਤੀ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਧਾਰਣ ਕਾਰਜ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿੱਦੜਸਿੰਗੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਗੱਠਜੋੜ ਤਲਾਸ਼ ਕਰੋ ਜਿਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਪੁਸ਼ਕਿਨ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਭਾਵ ਉਹ ਉਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ‘ਸਮੀਕਰਣ’ ਹੋਵੇ! ਇਹ ਕੰਮ ਫਜ਼ੂਲ ਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਗੱਠਜੋੜ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦੇ। ਅਸਲ ਵਿਚ, ਪੁਸ਼ਕਿਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ; ਕੁਲੀਨ ਤਬਕਾ ਅਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਜਮਾਤ – ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇੱਕਜੁਟ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵੰਡੇ ਹੋਏ – ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਰਜੀਵੀ ਜਮਾਤਾਂ ਹੀ ਸਨ…

ਪੂਰਾ ਪਡ਼ਨ ਲਈ ਕਲਿਕ ਕਰੋ…

“ਪਰ੍ਤੀਬੱਧ”, ਅੰਕ 26, ਜਨਵਰੀ 2016 ਵਿਚ ਪਰ੍ਕਾਸ਼ਿ