ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ-1 – ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਤੋਂ ਵਾਦਰਾਇਣ ਦੇ ਵੇਦਾਂਤ ਤੱਕ •ਸੁਖਦੇਵ ਹੁੰਦਲ

8

ਵਰਤਮਾਨ ਫ਼ਾਸੀਵਾਦੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਆਰਥਕ, ਸਿਆਸੀ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਤਾਂ ਲੋਕ ਗੁਜਰ ਹੀ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਹੀਣਤਾ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੂਰਵ-ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਮੂਹਕਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਲੋਕ ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੁਲਾਮਦਾਰੀ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਜਬਰ ਨਾਲ਼, ਆਮ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬੇਹੱਦ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਗੁਲਾਮਦਾਰੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਗੁਲਾਮੀ ਅਤੇ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਭੂ-ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਭੋਗਦੇ ਮੁਜਾਰੇ ਕਿਸਾਨ, ਕੰਗਾਲੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਭੋਗਦੇ ਸਨ। ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਨੇ ਸਿੱਧੀ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਸਰਮਾਏ ਦੀ ਨੰਗੀ ਚਿੱਟੀ ਬੇਕਿਰਕ ਲੁੱਟ ਦਾ ਮਾਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ…

(ਪੂਰਾ ਪਡ਼ਨ ਲਈ ਕਲਿਕ ਕਰੋ)

“ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ”, ਅੰਕ  31, ਦਸੰਬਰ 2018 ਵਿਚ ਪਰ੍ਕਾਸ਼ਿ

ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ

ਜਗੀਰੂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਖਿਲਾਫ ਮੁਜ਼ਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਾਮੱਤ੍ਹਾ ਇਤਿਹਾਸ •ਨਰਿੰਦਰ

7

ਬਰੇਟਾ ਕਸਬੇ ਤੋਂ ਚਾਰ ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਵਸਿਆ ਪਿੰਡ ਕਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਨ ਅਤੇ ਮਨ ’ਤੇ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਜੁਲਮ ਹੰਢਾਏ ਆਪਣੇ ਧਨ ਦੀ ਲੁੱਟ ਹੁੰਦੀ ਦੇਖੀ ਤੇ ਸਿਫਰ ਦੇਖੀ ਜਾਂ ਹੰਢਾਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਸ ਖਿਲਾਫ ਦਲੇਰਾਨਾ ਟੱਕਰਾਂ ਲਈਆਂ, ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਲਈ ਖ਼ੂਨ ਡੋਲਿ੍ਹਆ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਭਾਜੜਾਂ ਪਈਆਂ, ਫਤਿਹ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਦਾ ਭੋਗ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹੋਣੀ ਦੇ ਆਪ ਮਾਲਕ ਬਣੇ…

(ਪੂਰਾ ਪਡ਼ਨ ਲਈ ਕਲਿਕ ਕਰੋ)

“ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ”, ਅੰਕ  31, ਦਸੰਬਰ 2018 ਵਿਚ ਪਰ੍ਕਾਸ਼ਿ

ਕਿਸਾਨੀ ਬਾਰੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਨਜ਼ਰੀਆ •ਸੁਖਦੇਵ ਹੁੰਦਲ

2

ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮੁੱਖ ਸਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਖੇਮੇ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਸੰਸਦਮਾਰਗੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕਿਸਾਨੀ ਦੇ ਸਵਾਲ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮੱਤਭੇਦ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਹਨ। ‘ਕਿਸਾਨੀ ਬਾਰੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਨਜ਼ਰੀਆ’ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਸਾਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹੈ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਉਹ ਜਮਾਤ ਜੋ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਵੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ, ਮੱਧ ਕਾਲੀਨ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਦਾ ਭੋਗ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਸਮਾਜਕ-ਆਰਥਕ-ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਆਮਦ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨੀ ਦੇ ਸਵਾਲ ਤੋਂ ਸਾਡਾ ਭਾਵ ਹੈ, ਕਿਸਾਨੀ ਸਵਾਲ ਬਾਰੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਜਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੇ ਹਰਾਵਲ ਦਸਤੇ, ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ…

(ਪੂਰਾ ਪਡ਼ਨ ਲਈ ਕਲਿਕ ਕਰੋ)

“ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ”, ਅੰਕ  31, ਦਸੰਬਰ 2018 ਵਿਚ ਪਰ੍ਕਾਸ਼ਿ

ਸੰਸਾਰ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾ ਅਰਥਚਾਰਾ – ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸੰਕਟ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਹੇਠ •ਸੰਪਾਦਕੀ

1

ਇਸ ਸਾਲ ਸੰਸਾਰ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸੰਕਟ ਜੋ 2008 ’ਚ ਆਇਆ ਸੀ, ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਹੈ। ਇਸ ਦਸਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ’ਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾ ਪ੍ਰੈੱਸ ’ਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆ ਰਹੇ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਦੀ ਚਰਚਾ ਜ਼ੋਰਾਂ ’ਤੇ ਹੈ। ਤੁਰਕੀ ਤੇ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਸੰਕਟ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਇਸ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਪੀ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਨੇ ਦਸਤਕ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। 2008 ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਉੱਭਰਨ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਅਰਥਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਆਪਦੇੇ ਬਿਮਾਰ ਅਰਥਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਦਰਿਕ ਉਤੇਜ਼ਕਾਂ ( ਮਾਤਰਕ ਅਸਾਨੀ ਤੇ ਲਗਭਗ ਜ਼ੀਰੋ ਵਿਆਜ਼ ਦਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਦੇ ਟੀਕੇ ਲਾਏ। ਚੀਨ ਨੇ ਸੰਕਟ ’ਚ ਧਸ ਰਹੇ ਆਪਣੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਨੂੰ 2009 ’ਚ 4 ਟਰਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਾ ਵਿੱਤੀ ਉਤੇਜ਼ਕ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਚੀਨ ਦੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਨੂੰ ਮੰਦੀ ’ਚੋਂ ਉੱਭਰਨ ’ਚ ਇੱਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮਦਦ ਪਹੁੰਚਾਈ…

(ਪੂਰਾ ਪਡ਼ਨ ਲਈ ਕਲਿਕ ਕਰੋ

“ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ”, ਅੰਕ  31, ਦਸੰਬਰ 2018 ਵਿਚ ਪਰ੍ਕਾਸ਼ਿ

ਮਹਾਂਯਾਨ ਬੁੱਧ ਦਰਸ਼ਨ •ਸੁਖਦੇਵ ਹੁੰਦਲ

1

ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਕਾਫ਼ੀ ਰਲ਼-ਗੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਗੱਲਾਂ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਲੈਣੀਆਂ ਜਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਦੋ ਨਜ਼ਰੀਏ ਹਨ, ਅਧਿਆਤਮਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਵਾਦੀ ਅਤੇ ਦਵੰਦਵਾਦੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ। ਦਵੰਦਵਾਦੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਛਾਣਬੀਣ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ, ਰਾਹੁਲ ਸਾਂਕ੍ਰਤਾਇਨ, ਡੀ.ਪੀ. ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ, ਕੇ. ਦਾਮੋਦਰਨ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦਾ ਵੱਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਇਸ ਲੇਖ ਦੀ ਸ੍ਰੋਤ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ…

ਪੂਰਾ ਪਡ਼ਨ ਲਈ ਕਲਿਕ ਕਰੋ

“ਪਰ੍ਤੀਬੱਧ”, ਅੰਕ  30, ਮਾਰਚ 2018 ਵਿਚ ਪਰ੍ਕਾਸ਼ਿ

‘ਖਰੁਸ਼ਚੇਵ ਝੂਠਾ ਸੀ’ – ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ •ਮਾਨਵ

6

“ਸੱਚ, ਤੇ ਕੇਵਲ ਸੱਚ, ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਵੇਗ ਨਾਲ਼।” ਲਗਦਾ ਹੈ ਦਾਂਤੋਂ ਦੇ ਇਸੇ ਕਥਨ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਨੀਤੀ-ਵਾਕ ਬਣਾ, ਅਮਰੀਕੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਖੋਜਕਾਰ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਗਰੁਵਰ ਫ਼ਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਖਰੁਸ਼ਚੇਵ ਝੂਠਾ ਸੀ’ ਲਿਖੀ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਅਹਿਮ ਕਿਤਾਬ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਚਰਚਾ ਪਿਛਲੇ 6 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪ੍ਰੈੱਸਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ੁਬਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰਜੁਮਾ ਹੋ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੰਜੀਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ 1917 ਦੇ ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਸੌਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮਨਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਛਾਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅੱਜ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਦੌਰ ਦੇ ਹਾਸਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲੰਕਣ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡੀ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਨੈਤਿਕ ਜੁੰਮੇਵਾਰੀ ਮਹਿਜ਼ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਸਾਡੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ਼ ਦਸਤਕ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। …

ਪੂਰਾ ਪਡ਼ਨ ਲਈ ਕਲਿਕ ਕਰੋ

“ਪਰ੍ਤੀਬੱਧ”, ਅੰਕ  30, ਮਾਰਚ 2018 ਵਿਚ ਪਰ੍ਕਾਸ਼ਿ